Υπάρχουν άνθρωποι που μπορούν να εξηγήσουν με ακρίβεια γιατί δυσκολεύονται στις σχέσεις τους. Ξέρουν ότι φοβούνται την απόρριψη και αναγνωρίζουν την ανάγκη τους για αποδοχή. Κι όμως, μόλις μια σχέση αποκτήσει σημασία, υποχωρούν, σιωπούν, θυμώνουν ή απομακρύνονται, σαν να παίζεται ξανά μια ιστορία που καταλαβαίνουν, χωρίς να μπορούν να την αλλάξουν.
Σε αυτό το χάσμα, ανάμεσα σε όσα γνωρίζουμε και σε όσα εξακολουθούμε να ζούμε, στρέφεται η προσοχή της ψυχοδυναμικής ψυχοθεραπείας. Η γνώση δεν αρκεί όταν δεν έχει συνδεθεί με τα συναισθήματα, τις σχέσεις και τους τρόπους με τους οποίους έχουμε μάθει να προστατευόμαστε.
Η ψυχοδυναμική ψυχοθεραπεία διερευνά πώς οι πρώιμες εμπειρίες, οι ασυνείδητες διεργασίες, οι εσωτερικές συγκρούσεις και τα επαναλαμβανόμενα μοτίβα στις σχέσεις επηρεάζουν τη σημερινή ζωή. Μέσα από τη θεραπευτική σχέση βοηθά τον άνθρωπο να κατανοήσει τον εαυτό του και να αποκτήσει μεγαλύτερη ελευθερία στον τρόπο που σκέφτεται, αισθάνεται και σχετίζεται.
Τι είναι η ψυχοδυναμική ψυχοθεραπεία;
Η ψυχοδυναμική ψυχοθεραπεία αναπτύχθηκε μέσα από την ψυχαναλυτική παράδοση, που έχει αλλάξει πολύ από την εποχή του Freud. Δεν αποτελεί ένα ενιαίο και αμετάβλητο σύστημα ιδεών, αλλά περιλαμβάνει διαφορετικές θεωρητικές κατευθύνσεις, που δίνουν έμφαση άλλοτε στις ασυνείδητες διεργασίες, άλλοτε στις πρώιμες σχέσεις ή στην ανάπτυξη του εαυτού. Μέρος της αρχικής θεωρίας παραμένει χρήσιμο, μεγάλο μέρος της έχει αναθεωρηθεί και κάποιες ιδέες έχουν εγκαταλειφθεί.
Στην πράξη, η ψυχοδυναμική ψυχοθεραπεία και η ψυχαναλυτική ψυχοθεραπεία αναφέρονται συχνά εναλλακτικά. Σε σχέση με την κλασική ψυχανάλυση, η ψυχοδυναμική θεραπεία γίνεται, συνήθως, μία ή δύο φορές την εβδομάδα και μπορεί να είναι πιο σύντομη και πιο εστιασμένη, αν και τα όρια ανάμεσα στις δύο δεν είναι απόλυτα.
Η βασική παραδοχή είναι ότι η ψυχική ζωή δεν περιορίζεται σε όσα μπορούμε να σκεφτούμε συνειδητά ή να εξηγήσουμε λογικά. Μπορεί να επιθυμούμε εγγύτητα και ταυτόχρονα να τη φοβόμαστε. Να χρειαζόμαστε την αναγνώριση των άλλων και να δυσκολευόμαστε να την εμπιστευτούμε. Να επιδιώκουμε την αυτονομία και, μόλις απομακρυνθούμε από ένα σημαντικό πρόσωπο, να νιώθουμε ενοχή ή εγκατάλειψη.
Οι αντιφάσεις αυτές συχνά δείχνουν ανάγκες που συγκρούονται μεταξύ τους και τρόπους προστασίας που κάποτε ήταν αναγκαίοι, ενώ σήμερα περιορίζουν τη ζωή του ανθρώπου. Δεν σημαίνουν ότι κάποιος δεν ξέρει τι θέλει.
Η προσέγγιση δεν υποθέτει ότι κάθε δυσκολία οφείλεται στην παιδική ηλικία ούτε ότι υπάρχει μία κρυμμένη αιτία που εξηγεί τα πάντα. Εξετάζει την ιστορία του ανθρώπου μαζί με τις σημερινές του συνθήκες και τις πραγματικές του σχέσεις. Για μια πρώτη εικόνα του τι συμβαίνει γενικά σε μια θεραπεία, υπάρχει το άρθρο Ψυχοθεραπεία: τι είναι και πώς μπορεί να βοηθήσει.
Πώς επηρεάζουν το παρελθόν και το ασυνείδητο τη σημερινή ζωή;
Οι πρώτες μας σχέσεις διαμορφώνουν τι περιμένουμε από τους άλλους και από τον εαυτό μας. Ένα παιδί, που ζει συχνά την απόρριψη, γίνεται ιδιαίτερα ευαίσθητο στο παραμικρό σημάδι απομάκρυνσης. Ένα παιδί που χρειάστηκε να φροντίζει διαρκώς τη διάθεση των γονιών του μπορεί, ως ενήλικας, να δυσκολεύεται να καταλάβει τι χρειάζεται ο ίδιος.
Αυτές οι εμπειρίες δεν καθορίζουν αναπόφευκτα την ενήλικη ζωή. Δημιουργούν, όμως, εσωτερικές προσδοκίες που ενεργοποιούνται χωρίς να τις αντιλαμβανόμαστε. Αυτό εννοεί η ψυχοδυναμική σκέψη όταν μιλά για ασυνείδητο: όσα νιώθουμε και κάνουμε, χωρίς να γνωρίζουμε πλήρως το γιατί. Όταν οι εμπειρίες ήταν επώδυνες, η επανάληψη μπορεί να γίνει ιδιαίτερα επίμονη. Tο πώς συμβαίνει εξηγεί το άρθρο Ψυχικό τραύμα: γιατί επαναλαμβάνουμε τον πόνο.
Για να νιώσει κάποιος ότι υπάρχει αυθεντικά μέσα στις σχέσεις του, χρειάζεται ένα περιβάλλον που τον φροντίζει αρκετά καλά. Aυτό ανέδειξε ο Donald Winnicott. Η Nancy McWilliams, σύγχρονη ψυχαναλύτρια, περιγράφει πώς οργανώνουμε την εμπειρία μας και με ποιες άμυνες προστατευόμαστε. Στη θεραπεία, οι ιδέες αυτές λειτουργούν ως υποθέσεις που ελέγχονται μέσα από την ιστορία και τα συναισθήματα του ανθρώπου.
Μια τυπική δυσκολία: η ανάγκη να είναι κανείς πάντα διαθέσιμος
Στην κλινική πράξη, συναντάται συχνά το εξής μοτίβο. Κάποιος ζητά βοήθεια για καταθλιπτικά συναισθήματα και, καθώς μιλά, φαίνεται ότι δυσκολεύεται πολύ να πει «όχι» στην οικογένεια, στους φίλους, στους συναδέλφους του. Φοβάται ότι, αν αρνηθεί, θα χάσει την αγάπη και την αποδοχή τους.
Το να είναι πάντα διαθέσιμος του δίνει προσωρινή ασφάλεια. Τον εξαντλεί, όμως, και ενισχύει την αίσθηση ότι τον εκμεταλλεύονται. Χρειάζεται να νιώθει αποδεκτός, και ο τρόπος που έχει βρει για να το εξασφαλίσει τον απομακρύνει από τις δικές του ανάγκες.
Στη θεραπεία, η δυσκολία συνδέεται σταδιακά με τον φόβο της εγκατάλειψης και με έναν παλιό ρόλο: το «καλό παιδί», που κέρδιζε την προσοχή των γονιών του, κάνοντας ό,τι περίμεναν από αυτό (περισσότερα στο άρθρο Σύνδρομο του Καλού Παιδιού. Η σύνδεση αυτή εξηγεί γιατί η άρνηση μοιάζει τόσο επικίνδυνη και γιατί η προστασία των σχέσεων καταλήγει συχνά να σημαίνει παραμέληση του εαυτού, χωρίς να αποδίδει τις σημερινές δυσκολίες αποκλειστικά στο παρελθόν.
Το ζητούμενο δεν είναι να μάθει απλώς να λέει «όχι». Είναι να αντέχει σταδιακά το άγχος, την ενοχή και την αβεβαιότητα που συνοδεύουν την αυτονόμησή του.
Πώς λειτουργεί η ψυχοδυναμική ψυχοθεραπεία;
Η θεραπεία ξεκινά με τη διερεύνηση των δυσκολιών που οδήγησαν κάποιον να ζητήσει βοήθεια: πότε εμφανίζονται τα συμπτώματα, ποιες σχέσεις τα επιβαρύνουν, τι συναισθήματα προκαλούν και πώς προσπαθεί ο άνθρωπος να τα αντιμετωπίσει. Οι συνεδρίες διαρκούν, συνήθως, 45 λεπτά και γίνονται μία ή δύο φορές την εβδομάδα.
Αντίθετα με ό,τι πιστεύεται συχνά, η ψυχοδυναμική θεραπεία δεν ασχολείται κυρίως με το παρελθόν. Το μεγαλύτερο μέρος του χρόνου πηγαίνει στα συναισθήματα και στις σχέσεις του παρόντος, εκτός αν υπάρχει σοβαρή τραυματική εμπειρία, οπότε η επεξεργασία των μνημών της καταλαμβάνει περισσότερο χρόνο. Στη συνεδρία χωρούν σκέψεις, αναμνήσεις και αντιδράσεις που στην αρχή φαίνονται ασύνδετες, και με τον χρόνο αναδεικνύονται επαναλαμβανόμενα μοτίβα. Κάποιος περιγράφει διαφορετικές σχέσεις στις οποίες νιώθει ότι πρέπει να αποδεικνύει διαρκώς την αξία του. Κάποιος άλλος απομακρύνεται μόλις νιώσει ότι εξαρτάται συναισθηματικά από κάποιον.
Ο ψυχολόγος Jonathan Shedler, συνοψίζοντας ερευνητικά δεδομένα για το πώς δουλεύουν στην πράξη οι ψυχοδυναμικοί θεραπευτές, περιέγραψε μερικά χαρακτηριστικά που τους ξεχωρίζουν. Δίνουν έμφαση στα συναισθήματα, προσέχουν όσα ο άνθρωπος αποφεύγει να νιώσει ή να σκεφτεί, αναζητούν τα θέματα που επαναλαμβάνονται, συζητούν τις παλιότερες εμπειρίες και δίνουν βάρος στις σχέσεις, ιδιαίτερα στη σχέση με τον ίδιο τον θεραπευτή.
Ο θεραπευτής δεν επιβάλλει ερμηνεία· βοηθά τον θεραπευόμενο να εξετάσει τις συνδέσεις που αποκτούν νόημα για τον ίδιο. Η κατανόηση χρειάζεται χρόνο, γιατί περιλαμβάνει και τη δυνατότητα να βιωθούν συναισθήματα που μέχρι τότε αποφεύγονταν, καταπιέζονταν ή εκφράζονταν έμμεσα.
Όταν η θεραπευτική σχέση γίνεται μέρος της θεραπείας
Όσα συμβαίνουν μέσα στη θεραπευτική σχέση φωτίζουν και τον τρόπο που σχετίζεται κανείς έξω από αυτήν. Η μεταβίβαση περιγράφει πώς παλιές προσδοκίες, συναισθήματα και εμπειρίες σχέσεων ενεργοποιούνται απέναντι στον θεραπευτή. Κάποιος μπορεί να φοβάται ότι θα κριθεί, να περιμένει ότι θα απογοητεύσει τον θεραπευτή ή να δυσκολεύεται να εκφράσει θυμό ακόμη και όταν κάτι στη συνεργασία τον ενοχλεί.
Οι αντιδράσεις αυτές δεν θεωρούνται αυτομάτως απόηχος του παρελθόντος. Μπορεί να ανταποκρίνονται και σε πραγματικά στοιχεία της σχέσης, γι’ αυτό χρειάζονται προσεκτική διερεύνηση και όχι βιαστική ερμηνεία. Η αντιμεταβίβαση αφορά τις συναισθηματικές αντιδράσεις του θεραπευτή. Όταν τις αναγνωρίζει και τις επεξεργάζεται με επαγγελματική επίγνωση, μπορούν να φωτίσουν τη διαδικασία, χωρίς να αποδεικνύουν από μόνες τους τι νιώθει ή τι επιδιώκει ο θεραπευόμενος. Περισσότερα για τις δύο έννοιες υπάρχουν στο άρθρο Μεταβίβαση και αντιμεταβίβαση.
Τι δείχνει η επιστημονική έρευνα για την αποτελεσματικότητά της;
Η ψυχοδυναμική ψυχοθεραπεία έχει μελετηθεί με ελεγχόμενες κλινικές δοκιμές και μετα-αναλύσεις. Μια σημαντική σύνθεση είναι η ανασκόπηση-ομπρέλα του Falk Leichsenring και των συνεργατών του, που δημοσιεύθηκε το 2023 στο περιοδικό World Psychiatry και συγκέντρωσε μετα-αναλύσεις για ενήλικες με κατάθλιψη, αγχώδεις διαταραχές, διαταραχές προσωπικότητας και διαταραχές σωματικών συμπτωμάτων.
Η τεκμηρίωση κρίθηκε υψηλής ποιότητας για την κατάθλιψη και τις διαταραχές σωματικών συμπτωμάτων και μέτριας για τις αγχώδεις διαταραχές και τις διαταραχές προσωπικότητας. Η ψυχοδυναμική θεραπεία υπερείχε των ομάδων ελέγχου στη μείωση των συμπτωμάτων και είχε, με μέτριας ποιότητας τεκμηρίωση, αποτελεσματικότητα συγκρίσιμη με άλλες ενεργές ψυχοθεραπείες. Η ανασκόπηση αφορά μόνο ενήλικες και δεν απαντά για κάθε δυσκολία.
Η θεραπευτική σχέση έχει μελετηθεί και πειραματικά. Σε μια τυχαιοποιημένη μελέτη με 69 εφήβους με μείζονα κατάθλιψη στη Νορβηγία (Ulberg και συνεργάτες, 2021), όλοι έλαβαν βραχεία ψυχαναλυτική ψυχοθεραπεία 28 εβδομάδων, αλλά σε μία ομάδα η σχέση με τον θεραπευτή διερευνήθηκε συστηματικά και στην άλλη όχι. Και οι δύο ομάδες βελτιώθηκαν στη συνολική λειτουργικότητα. Στα καταθλιπτικά συμπτώματα, που ήταν δευτερεύον μέτρο, η πρώτη ομάδα είχε καλύτερη πορεία μέχρι και ένα έτος αργότερα.
Η εικόνα δεν είναι χωρίς επιφυλάξεις. Η ανασκόπηση του Peter Fonagy (2015) βρίσκει περιορισμένες ενδείξεις για τη μετατραυματική διαταραχή, την ιδεοψυχαναγκαστική διαταραχή και την ψύχωση, και σημειώνει ότι οι ανασκοπήσεις του πεδίου επηρεάζονται συχνά από την προσήλωση των ερευνητών στη θεραπεία που μελετούν.
Πολλοί αναρωτιούνται αν υπερέχει η ψυχοδυναμική ή η γνωσιακή-συμπεριφορική θεραπεία. Η δεύτερη εστιάζει πιο άμεσα στις σκέψεις και στις συμπεριφορές του παρόντος, η ψυχοδυναμική στα συναισθήματα, στα μοτίβα των σχέσεων και στη σχέση με τον θεραπευτή. Η ανασκόπηση του 2023 βρήκε συγκρίσιμη αποτελεσματικότητα με άλλες ενεργές θεραπείες, όπως η γνωσιακή-συμπεριφορική, και η επιλογή εξαρτάται από το πρόβλημα και τις προτιμήσεις.
Τα δεδομένα δείχνουν ότι η ψυχοδυναμική θεραπεία έχει ερευνητικό έρεισμα, χωρίς να είναι κατάλληλη για κάθε διάγνωση και κάθε άνθρωπο. Για τη γενικότερη εικόνα και για τους παράγοντες που επηρεάζουν την έκβαση, υπάρχει το άρθρο Πόσο αποτελεσματική είναι η ψυχοθεραπεία;
Σε ποιες δυσκολίες μπορεί να βοηθήσει;
Πέρα από τις διαγνώσεις που αναφέρθηκαν, η ψυχοδυναμική προσέγγιση μπορεί να είναι χρήσιμη όταν κάποιος παρατηρεί ότι επαναλαμβάνει σχέσεις που τον πληγώνουν, δυσκολεύεται να αναγνωρίσει τις ανάγκες του, νιώθει επίμονη ενοχή ή ντροπή, ή ζει μέσα του τη σύγκρουση ανάμεσα στην επιθυμία για εγγύτητα και στον φόβο της εξάρτησης.
Η καταλληλότητα δεν κρίνεται μόνο από τη διάγνωση. Μετρούν το αίτημα, οι δυνατότητες και οι περιορισμοί του ανθρώπου, η στήριξη που διαθέτει και οι στόχοι της θεραπείας. Σε ορισμένες περιπτώσεις, χρειάζεται παράλληλα ψυχιατρική παρακολούθηση ή άλλη μορφή υποστήριξης. Αν οι δυσκολίες κρατούν εβδομάδες και επηρεάζουν τη δουλειά, τον ύπνο ή τις σχέσεις, αξίζει μια πρώτη συνεδρία με ειδικό, για παράδειγμα, ατομικής ψυχοθεραπείας. Σε οξεία κρίση ή σκέψεις αυτοτραυματισμού, καλέστε το 112, τη Γραμμή Παρέμβασης για την Αυτοκτονία 1018 ή τη Γραμμή Ψυχοκοινωνικής Υποστήριξης 10306.
Πόσο διαρκεί η ψυχοδυναμική ψυχοθεραπεία;
Δεν υπάρχει μία διάρκεια που να ταιριάζει σε όλους. Υπάρχουν βραχείες, εστιασμένες μορφές, περίπου 12 έως 20 συνεδριών, με σαφέστερα οριοθετημένους στόχους, και μακροχρόνιες θεραπείες όταν οι δυσκολίες είναι σύνθετες ή αφορούν βαθιά εδραιωμένα μοτίβα σχέσεων. Η βραχεία μορφή ταιριάζει, συνήθως, σε όσους μπορούν να παρατηρούν τον εαυτό τους και να συνεργάζονται ενεργά, ενώ οι πιο γενικευμένες δυσκολίες, όπως ορισμένες διαταραχές προσωπικότητας, χρειάζονται, συνήθως, περισσότερο χρόνο.
Η διάρκεια εξαρτάται από το αίτημα, τη βαρύτητα των συμπτωμάτων και την πορεία της συνεργασίας, γι’ αυτό αξίζει να συζητούνται οι στόχοι και να αξιολογείται κατά διαστήματα η πρόοδος. Ο θεραπευόμενος δεν χρειάζεται να μιλήσει αμέσως για όλα. Η εμπιστοσύνη χτίζεται σταδιακά.
Πώς ξεκινά κανείς;
Η πρώτη συνεδρία είναι συνήθως γνωριμία. Ο θεραπευτής ακούει τι οδηγεί κάποιον εκεί και ο άνθρωπος βλέπει αν νιώθει ότι μπορεί να μιλήσει σε αυτόν τον χώρο. Δεν χρειάζεται προετοιμασία ούτε σαφής εικόνα του προβλήματος, και η απόφαση να συνεχίσει ή όχι παραμένει δική του. Για το πώς επιλέγεται ο ειδικός, υπάρχει το άρθρο Καλός ψυχολόγος, ψυχίατρος, ψυχοθεραπευτής: πώς να επιλέξετε σωστά.
Πώς μπορεί να αλλάξει η σχέση με τον εαυτό και τους άλλους;
Η αλλαγή φαίνεται συχνά σε μικρές στιγμές. Κάποιος που θεωρούσε κάθε διαφωνία απειλή για τη σχέση του αρχίζει να εκφράζει τη δυσαρέσκειά του, χωρίς να περιμένει αναγκαστικά την απόρριψη. Κάποιος που απομακρυνόταν όταν πληγωνόταν καταφέρνει να μείνει στη σχέση και να πει τι νιώθει.
Για να αλλάξει κάτι, δεν αρκεί να αναγνωριστεί ένα μοτίβο: χρειάζεται διαφορετική σχέση με τα συναισθήματα που το συνοδεύουν. Ο θυμός γίνεται πιο ανεκτός, η ανάγκη για φροντίδα λιγότερο ντροπιαστική, η αβεβαιότητα λιγότερο απειλητική. Ο Peter Fonagy και οι συνεργάτες του ονομάζουν νοητικοποίηση την ικανότητα να σκεφτόμαστε τι συμβαίνει μέσα μας και μέσα στους άλλους, ακόμη και σε στιγμές έντασης. Η ψυχοδυναμική σκέψη επιδιώκει να την ενισχύσει, ενώ η έρευνα εξετάζει ακόμη πώς το καταφέρνει.
Αυτό που μπορεί να προσφέρει η θεραπεία είναι πιο ουσιαστικό από μια ζωή χωρίς συγκρούσεις: να αναγνωρίζει κανείς νωρίτερα τι συμβαίνει μέσα του, να καταλαβαίνει τις επιλογές του και να μην αντιδρά πάντοτε με τον ίδιο τρόπο.
Ίσως η ουσιαστικότερη αλλαγή να βρίσκεται εκεί: το παρελθόν συνεχίζει να μετράει, αλλά κατευθύνει το παρόν με πιο σιωπηλή εξουσία. Όποιος ζει χρόνια σε ένα σπίτι μπορεί να μην έχει μπει ποτέ σε ορισμένα δωμάτια και να οργανώνει τη ζωή του γύρω από πόρτες που δεν θυμάται πότε έκλεισαν. Η θεραπεία ανάβει φως σε μερικά από αυτά, και ο άνθρωπος μπορεί να αναγνωρίσει έναν παλιό φόβο, χωρίς να τον αντιμετωπίζει ως βεβαιότητα.
Συχνές ερωτήσεις
Τι είναι η ψυχοδυναμική ψυχοθεραπεία με απλά λόγια;
Είναι μια μορφή ψυχοθεραπείας που διερευνά πώς οι πρώιμες εμπειρίες, τα συναισθήματα και τα επαναλαμβανόμενα μοτίβα στις σχέσεις επηρεάζουν τη σημερινή ζωή. Στόχος είναι η βαθύτερη κατανόηση του εαυτού και μια πιο ελεύθερη σχέση με τις επιλογές και τους άλλους.
Ποια είναι η διαφορά ανάμεσα στην ψυχοδυναμική ψυχοθεραπεία και την ψυχανάλυση;
Η ψυχοδυναμική ψυχοθεραπεία προέρχεται από την ψυχαναλυτική παράδοση, αλλά γίνεται συνήθως μία ή δύο φορές την εβδομάδα και μπορεί να είναι πιο σύντομη και εστιασμένη. Η κλασική ψυχανάλυση έχει πιο εντατικό πλαίσιο. Στην πράξη τα όρια δεν είναι πάντοτε απόλυτα.
Ποια η διαφορά ψυχοδυναμικής και γνωσιακής-συμπεριφορικής θεραπείας;
Η γνωσιακή-συμπεριφορική θεραπεία δουλεύει πιο άμεσα με τις σκέψεις και τις συμπεριφορές του παρόντος. Η ψυχοδυναμική δίνει βάρος στα συναισθήματα, στα μοτίβα των σχέσεων και στη σχέση με τον θεραπευτή. Η έρευνα δείχνει συγκρίσιμη αποτελεσματικότητα σε αρκετές δυσκολίες, και η επιλογή εξαρτάται από το πρόβλημα και τις προτιμήσεις.
Για ποιες δυσκολίες υπάρχει ερευνητική τεκμηρίωση;
Μια σημαντική ανασκόπηση του 2023 για ενήλικες καλύπτει την κατάθλιψη, τις αγχώδεις διαταραχές, τις διαταραχές προσωπικότητας και τις διαταραχές σωματικών συμπτωμάτων. Η ποιότητα της τεκμηρίωσης διαφέρει ανά κατηγορία, γι’ αυτό η επιλογή θεραπείας στηρίζεται και στην κλινική αξιολόγηση.
Πόσο διαρκεί η ψυχοδυναμική ψυχοθεραπεία;
Μπορεί να είναι βραχεία και εστιασμένη, περίπου 12 έως 20 συνεδριών, ή να διαρκέσει περισσότερο όταν οι δυσκολίες είναι σύνθετες. Η διάρκεια συζητείται με τον θεραπευτή και επανεκτιμάται με βάση την πορεία.
Είναι κατάλληλη η ψυχοδυναμική ψυχοθεραπεία για όλους;
Καμία προσέγγιση δεν είναι η καλύτερη επιλογή για όλους. Η ψυχοδυναμική θεραπεία μπορεί να είναι ιδιαίτερα χρήσιμη σε όσους θέλουν να κατανοήσουν βαθύτερα τον εαυτό τους και τα μοτίβα των σχέσεών τους. Η επιλογή βασίζεται στην κλινική αξιολόγηση, τις ανάγκες και τις προτιμήσεις του θεραπευόμενου.
Σάββας Ν. Σαλπιστής, M.Sc. Ph.D.
Κλινικός Ψυχολόγος Πανεπιστημίου Στοκχόλμης ενηλίκων και παίδων. Διπλωματούχος Ψυχοθεραπευτής Βασιλικού Ιατροχειρουργικού Ινστιτούτου Karolinska Στοκχόλμης.Κάθε δυσκολία κρύβει μέσα της την προοπτική μιας νέας αρχής. Αν νιώθετε ότι οι σκέψεις σας σας βαραίνουν, είμαι εδώ για να τις μοιραστούμε και να βρούμε μαζί τη δική σας εσωτερική ισορροπία.
Πνευματικά Δικαιώματα: Το περιεχόμενο της ιστοσελίδας www.i-psyxologos.gr αποτελεί πνευματική ιδιοκτησία του Σάββα Σαλπιστή. Η αναδημοσίευση επιτρέπεται αποκλειστικά με την παράθεση ενεργού συνδέσμου (active link) στην πηγή.
